مقدمه
کریسمس، یکی از برجستهترین رویدادهای مذهبی و فرهنگی جهان، هر ساله میلیاردها نفر را به خود جلب میکند. این جشن که در ۲۵ دسامبر (معادل ۴ یا ۵ دیماه در تقویم شمسی) برگزار میشود، ریشه در اعتقادات مسیحی دارد و نماد تولد عیسی مسیح، بنیانگذار دین مسیحیت است. با این حال، کریسمس فراتر از یک آیین مذهبی رفته و به یک پدیده جهانی تبدیل شده که در آن عناصر فرهنگی، تجاری و اجتماعی با هم آمیخته میشوند. در این مقاله، به بررسی کریسمس از منظر مذهبی آغاز میکنیم و به تدریج به جنبههای جهانی و مدرن آن میپردازیم. این سفر از بیتلحم باستانی تا خیابانهای نیویورک و توکیو، نشاندهنده چگونگی تحول یک سنت دینی به یک جشن فراگیر است.
تولد حضرت عیسی مسیح و آغاز یک روایت
کریسمس اساساً یک آیین مذهبی است که بر پایه روایات کتاب مقدس مسیحیان (انجیل متی و لوقا) بنا شده. داستان تولد حضرت عیسی مسیح در مرکز این جشن قرار دارد؛ داستانی که در طول قرنها، هم جنبه مذهبی پیدا کرده و هم به یکی از شناختهشدهترین روایتهای فرهنگی جهان تبدیل شده است.بر اساس این روایات، عیسی مسیح در شهری به نام بیتلحم (در فلسطین باستان) به دنیا آمد. تولد او با نشانههایی مانند ستاره بیتلحم، فرشتگان و هدایای سه مغ (ملکان شرقی) همراه بود.
در میان چهار انجیلِ اصلی (متی، مرقس، لوقا و یوحنا)، دو انجیلِ متی و لوقا بیشترین جزئیات را درباره تولد عیسی بیان میکنند.انجیل مرقس از تولد شروع نمیکند و بیشتر از دوران آغاز دعوت عیسی سخن میگوید، و انجیل یوحنا هم تولد را بیشتر با نگاه معنوی و فلسفی روایت میکند، نه به شکل داستانی و جزئیات تاریخی.
همین نکته باعث میشود ما از همان ابتدا بفهمیم داستان تولد عیسی هم «روایت ایمانی» است، هم «روایت تاریخی»، و طبیعی است که در روایتهای مختلف، تفاوتهای ظریف وجود داشته باشد.
آئین مذهبی
یکی از مهمترین مفاهیم مذهبی مرتبط با کریسمس، مفهوم تجسد (Incarnation) است.
در باور مسیحی، تجسد به این معناست که خداوند، در قالب انسان و از طریق تولد عیسی مسیح، وارد جهان شد.این باور، کریسمس را به نماد نزدیکی خدا به انسان تبدیل میکند؛ خدایی که نه دور و دستنیافتنی، بلکه همراه رنجها و زندگی بشر است.
از نگاه مذهبی، کریسمس با آیینها و مراسم خاصی همراه است، از جمله:
- دوره آدونت: چهار هفته پیش از کریسمس، مسیحیان با روزه، دعا و تأمل معنوی خود را برای تولد عیسی آماده میکنند. هر هفته با روشن کردن یک شمع از تاج آدونت (نماد امید، ایمان، شادی و عشق) همراه است.
- مراسم کلیسایی: شب کریسمس (کریسمس ایو) با “میس نیمهشب” (Mass at Midnight) آغاز میشود، جایی که کشیشان داستان تولد عیسی را از انجیل میخوانند. سرودهای مذهبی مانند “Silent Night” (شب آرام) و “O Holy Night” (ای شب مقدس) فضایی روحانی ایجاد میکنند.
- عشای ربانی: در بسیاری از کلیساها، نان و شراب به عنوان نماد بدن و خون عیسی توزیع میشود، که تأکید بر قربانی و رستگاری دارد.
- روزه و بخشش: مسیحیان در این ایام بر بخشش گناهان، کمک به نیازمندان و صلحطلبی تمرکز میکنند، که ریشه در آموزههای عیسی دارد.
این جنبههای مذهبی، کریسمس را به یک مناسبت مقدس تبدیل کرده که بیش از ۲ میلیارد مسیحی در جهان (از جمله کاتولیکها، پروتستانها و ارتدوکسها) آن را گرامی میدارند.
چرا ۲۵ دسامبر انتخاب شد؟
در قرن چهارم میلادی، کلیسای مسیحی تصمیم گرفت روزی مشخص را برای بزرگداشت تولد عیسی مسیح تعیین کند. انتخاب ۲۵ دسامبر اتفاقی نبود.
این تاریخ با جشنهای باستانی متعددی همزمان بود:
- جشن انقلاب زمستانی (بلندترین شب سال)
- جشن رومی ساتورنالیا (جشن خدای کشاورزی و نور) که نماد شادی و پایان تاریکی بود.
- جشن تولد «خورشید شکستناپذیر» (Sol Invictus) در روم باستان
در این آیینها، بازگشت تدریجی نور خورشید پس از تاریکترین روزهای سال جشن گرفته میشد. کلیسا با پیوند دادن تولد «نور معنوی» (عیسی مسیح) با این مناسبتها، مفهومی تازه و قابلپذیرش برای مردم ایجاد کرد.با این حال، در جوامع ارتدوکس مانند روسیه و یونان، کریسمس اغلب در ۷ ژانویه (بر اساس تقویم جولیانی) جشن گرفته میشود.
نقش امپراتوری روم در رسمیت یافتن کریسمس
با رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم در زمان کنستانتین، کریسمس از یک باور مذهبی محدود، به جشنی عمومی تبدیل شد.قدرت سیاسی و فرهنگی روم باعث شد این جشن به سرعت در سراسر اروپا گسترش پیدا کند.در این دوره:
- کریسمس وارد تقویم رسمی شد.
- کلیساها نقش محوری در برگزاری آن داشتند.
- مردم از طبقات مختلف جامعه در آن شرکت میکردند.
اما همزمان، سنتها و فرهنگهای محلی نیز بر شکل کریسمس تأثیر گذاشتند.
کریسمس در قرون وسطی؛ جشن مردم
در قرون وسطی، کریسمس وارد مرحلهای تازه از تاریخ خود شد و به بخشی جدایی ناپذیر از تقویم کلیسایی تبدیل شد و پاپها و رهبران مذهبی آن را به عنوان نمادی از عشق الهی ترویج دادند.این دوره که حدوداً از قرن پنجم تا پانزدهم میلادی را دربر میگیرد، زمانی است که کریسمس از یک مناسبت مذهبی محدود، به جشنی فراگیر در زندگی مردم اروپا تبدیل شد؛ جشنی که هم در کلیسا معنا داشت و هم در خانهها، میدانها و کوچهها جریان پیدا میکرد.
کلیسا مرکز اصلی زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم بود و طبیعی است که کریسمس نیز ابتدا در همین فضا شکل بگیرد.
مراسم مذهبی، دعاها و سرودهای خاص کریسمس در کلیساها برگزار میشد و حضور در این آیینها برای بسیاری از مردم اهمیت زیادی داشت.
اما نکته مهم این است که کلیسا فقط برگزارکننده نبود؛ بلکه جهتدهنده معنا هم بود. کریسمس در قرون وسطی به عنوان زمانی برای:
- یادآوری تولد نجاتدهنده
- تفکر درباره فروتنی و انسانیت
- و تمرین بخشش و مهربانی
شناخته میشد.
زندگی در قرون وسطی برای اغلب مردم سخت، پرکار و همراه با فقر و بیماری بود.
کریسمس یکی از معدود زمانهایی بود که:
- کارها متوقف میشد.
- قوانین اجتماعی کمی نرمتر میشد.
- مردم اجازه شادی، جشن و استراحت داشتند.
در بسیاری از مناطق، دورهای موسوم به دوازده روز کریسمس برگزار میشد که از ۲۵ دسامبر تا اوایل ژانویه ادامه داشت. این دوره، فرصتی برای نفس کشیدن در دل زمستان سرد بود.
شکلگیری کریسمس مدرن
کریسمسی که امروز میشناسیم با درخت تزئینشده، هدیه دادن، فضای خانوادگی و نمادهایی مثل بابانوئل نتیجه یک تغییر تدریجی و چندقرنی است. این تحول، از حدود قرن هجدهم آغاز شد و در قرن نوزدهم به اوج خود رسید.
با پایان قرون وسطی و ورود به دوران جدید، ساختار جامعه اروپا تغییر کرد. شهرنشینی، رشد طبقهی متوسط و دگرگونی سبک زندگی باعث شد نگاه مردم به جشنها نیز عوض شود.
در این دوران :
- خانواده به واحد اصلی جامعه تبدیل شد.
- کودکان جایگاه مهمتری پیدا کردند.
- ارزشهای عاطفی بیش از آیینهای رسمی برجسته شدند.
کریسمس هم از این تغییرات تأثیر گرفت و آرامآرام به جشنی خانگی و صمیمی تبدیل شد.
با ورود به قرن بیستم، کریسمس جنبه اقتصادی هم پیدا کرد. فروشگاهها، تبلیغات و هدیههای متنوع، بخشی از چهره جدید این جشن شدند.
اما در کنار این تغییر:
- پیام اصلی کریسمس (محبت و همدلی) همچنان باقی ماند.
- بسیاری تلاش کردند تعادل میان معنا و مصرف را حفظ کنند.
کریسمس مدرن، نتیجهی همین تعادل است.
کریسمس امروز؛ جشنی فراتر از دین
یکی از مهمترین ویژگیهای کریسمس امروز، جهانی شدن آن است. در بسیاری از کشورها که مسیحیت دین غالب نیست، نشانههای کریسمس بهوضوح دیده میشود:
- تزئین شهرها و فروشگاهها
- موسیقیهای کریسمسی
- هدیه دادن و دورهمیهای خانوادگی
- استفاده از نمادهایی مثل درخت، چراغ و رنگهای قرمز و سبز
در این فضا، کریسمس دیگر فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه به رویدادی فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است.در دنیایی که روابط انسانی اغلب سطحی و پراکنده شده، کریسمس فرصتی ایجاد میکند برای بازگشت به ارتباطهای عمیقتر؛ حتی اگر فقط برای چند روز. زندگی مدرن با سرعت بالا، فشار کاری و تنهایی همراه است. کریسمس در این میان، نقش یک نقطه تعادل روانی را بازی میکند.به همین دلیل است که حتی کسانی که باور مذهبی مشخصی ندارند، همچنان با فضای کریسمس احساس نزدیکی میکنند.
فیلمها، موسیقیها، داستانها و شبکههای اجتماعی نقش بزرگی در شکلگیری کریسمس امروزی دارند. این تصویر، بیش از آنکه دینی باشد، احساسی و انسانی است و باعث میشود کریسمس به تجربهای قابل لمس برای همه تبدیل شود.
سنتهای فرهنگی نوظهور
- درخت کریسمس: این سنت از آلمان قرن شانزدهم میآید، جایی که معلمان پروتستان درختان همیشهسبز را با شمع و میوه تزئین میکردند. نماد درخت، زندگی ابدی و بهشت است. ویکتوریای ملکه بریتانیا در قرن نوزدهم با ترویج آن در خاندان سلطنتی، این رسم را جهانی کرد.
- بابانوئل (سنت نیکلاس): بر اساس داستان سنت نیکلاس، اُسقف بشردوست قرن چهارم، بابانوئل به عنوان نماد سخاوت ظاهر شد. در آمریکا، کوکاکولا در دهه ۱۹۳۰ با تبلیغات، تصویر مدرن بابانوئل (مرد چاق با لباس قرمز) را تثبیت کرد.
- هدایا و کارولینگ: هدیهدادن از داستان هدایای سه مغ الهام گرفته شده و نماد عشق و سخاوت است. کارولینگ (سرودخوانی در خیابانها) نیز ریشه در قرون وسطی دارد و امروزه با موسیقی پاپ و کنسرتهای کریسمسی ترکیب میشود.
در قرن بیستم، رسانهها و هالیوود نقش کلیدی ایفا کردند. فیلمهایی مانند “It’s a Wonderful Life” (چه زندگی شگفتانگیزی ) و “Home Alone” (تنها در خانه) کریسمس را به عنوان نمادی از خانواده و شادی ترویج دادند، در حالی که صنعت تجارت با فروش هدایا و تزئینات، آن را به یک رویداد اقتصادی تبدیل کرد. امروزه، کریسمس حدود ۱ تریلیون دلار گردش مالی جهانی ایجاد میکند.
جمعبندی
کریسمس از یک آئین مذهبی ساده در بیتلحم به یک جشن جهانی تبدیل شده که مرزهای دینی، فرهنگی و جغرافیایی را درمینوردد. در حالی که ریشههای الهی آن همچنان برای مسیحیان مقدس است، جنبههای فرهنگیاش پیام صلح، عشق و شادی را به همه میرساند. در دنیای پرتلاطم امروز، کریسمس یادآوری میکند که چگونه یک داستان باستانی میتواند میلیاردها نفر را به هم متصل کند. آیا این جشن در آینده بیشتر مذهبی میشود یا تجاری؟ پاسخ به این سؤال به ما بستگی دارد. در هر صورت، کریسمس دعوتی است برای تأمل، بخشش و جشن گرفتن زندگی.
